AY Madde 158 — F. Uyuşmazlık Mahkemesi

İlk kabul gerekçesi

Uyuşmazlık mahkemesi, adlî, idarî ve askerî yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözümlemekle görevlidir. Buradaki «görev» terimi sözü geçen mahkemeler arasında, davaya hangi mahkemenin bakacağını ifade için kullanılmıştır. Bir nevi, davanın yargı yollarından hangisine bakılacağının belirtilmesi işidir. Bir cins yargı yolu içindeki görev uyuşmazlıklarının hal mercii değildir. Örneğin adlî ve idarî yargı mercilerinden veya idarî ve askerî yargı mercilerinden hangisinin bakacağını ifade eder. Hüküm uyuşmazlığı ise mahkemelerden verilip kesinleşen ve fakat birbirine uymayan hükümlerden hangisinin infazı lazım geldiğini belli etmenin yoludur.

Önceleri Uyuşmazlık Mahkemesinin Başkanı Yargıtay ve Danıştay başkanları arasından münavebe suretiyle belirtilirdi. Ancak bu usulün şu sakıncası ortaya çıktı : Bazı konularda Yargıtayla Danıştay arasında görüş ayrılığı bulunmakta idi. Bunun sonucu olarak Uyuşmazlık Mahkemesine Yargıtay Başkanı Başkanlık ettiği sürece Yargıtayın görüşü, Danıştay Başkanının Başkanlık ettiği sürece de Danıştayın görüşü hâkim olur; gerek dava ve gerek hüküm uyuşmazlıklarını çözümlemekle görevli olan bu mahkemenin kendi kararları arasında uyuşmazlık çıkardı. Bu önemli sakıncayı bertaraf etmek için mahkemenin başkanının Anayasa Mahkemesi üyeleri arasından seçilmesi kuralı getirildi. Bu suretle Uyuşmazlık Mahkemesinin kararları arasındaki sözü geçen sebepten ileri gelen farklılıklar ortadan kaldırılmış oldu.

Bu arada işaret olunması gereken bir husus da maddenin son fıkrasındaki «diğer mahkemelerle, Anayasa Mahkemesi arasındaki görev uyuşmazlıklarında Anayasa Mahkemesinin kararı esas alınır.» hükmünün açıklanması gereğidir : Şimdiye kadar Anayasa Mahkemesi Yüce Divan görevini de yapmakta idi bu görev Yargıtaya geçince Anayasa Mahkemesiyle diğer mahkemeler arasında görev uyuşmazlığı bulunup bulunamayacağı düşünülebilir. Anayasa Mahkemesinin özellikle siyasî partilerle ilgili davalarda ceza verme yetkisi bulunduğu gibi herhangi bir mahkeme hükmüyle de çelişkili karar verebilir. Ezcümle Anayasa Mahkemesinde def'î yoluyla dava açan mahkemelerin o davaya bakmaya görevli olup olmadığını Anayasa Mahkemesi aramak zorundadır. Dava açan mahkeme, elindeki davaya bakmaya görevli değilse Anayasa Mahkemesinde dava açamaz ve Anayasa Mahkemesi görevsiz mahkemece açılmış bir davaya bakamaz. Bu nedenle Anayasa Mahkemesi dava açan mahkemenin görevli olup olmadığını araştırır ve orasını görevli bulmadığı takdirde kendisinin de iptal davasına bakmaya yetkisi ve bakma görevi bulunmadığına karar verir. Yerel mahkeme ile bir başka mahkeme arasında aynı konu üzerinde çıkan görev uyuşmazlığı Anayasa Mahkemesinin kararına göre çözümlenmez ise de sözü geçen iki yerel mahkemenin arasındaki görev uyuşmazlığını çözümleyen karar Anayasa Mahkemesini bağlamaz. Anayasa Mahkemesi, kendisinin görevli gördüğü mahkemenin def'i yoluyla açacağı iptal davasına bakabilir, görevsiz saydığı mahkemenin açtığı davaya bakamaz. Bu bakımdan sözü geçen fıkranın bulunması gereklidir ve fıkra bu nedenle getirilmiştir.

Uyuşmazlık Mahkemesi Başkanlığının, Anayasa Mahkemesinin kendi üyeleri arasından seçeceği bir üye tarafından yapılacak olması karşısında, Başkanvekilliğinin kadro ve makam olarak belirtilmesi sakıncalı görülmüş, bunun kanunla düzenlenecek bir husus olduğu düşünülerek metinden çıkarılmış; üyelerinin nitelik ve seçimlerinin kanunla düzenleneceği maddede belirtilmiştir.

21/1/2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanunun 16. maddesiyle yapılan değişikliğin gerekçesi

21/1/2017 tarihli ve 6771 sayılı Kanunun 16 ncı maddesiyle, bu fıkrada yer alan “adli, idari ve askeri” ibaresi “adli ve idari” şeklinde değiştirilmiştir.

Teklif eden: 316 milletvekilinin teklifi (S. Sayısı 447 başlığı: adı yazılan 6 milletvekili ile 310 milletvekili)

Bu gerekçe birden çok maddedeki değişikliği birlikte açıklar (158. madde, 8. madde, 15. madde, 17. madde, 19. madde, 73. madde, 78. madde, 82. madde, 88. madde, 89. madde, 93. madde, 96. madde, 108. madde, 117. madde, 118. madde, 123. madde, 124. madde, 125. madde, 127. madde, 131. madde, 134. madde, 137. madde, 146. madde, 148. madde, 149. madde, 150. madde, 151. madde, 152. madde, 153. madde, 154. madde, 155. madde, 166. madde, 167. madde).

Madde ile önerilen hükümet sistemine uyum sağlamak amacıyla anayasanın farklı maddelerinde bulunan bazı ibareler değiştirilmekte, bazı maddelere yeni ibareler eklenmekte, bazı maddelerde de bir kısım ibareler metinden çıkarılmaktadır.

Not: Sıra sayısının madde gerekçesi sayfaları taranmış görüntüdür; metin OCR ile okunup görüntüyle sözcük sözcük karşılaştırılarak yazılmıştır. Gerekçe teklifin 19 numaralı maddesine aittir; teklifin 5, 14 ve 15 numaralı maddeleri komisyonda metinden çıkarıldığından bu madde kanunun 16 numaralı maddesi olmuştur (Anayasa Komisyonu raporu, s. 40–42). Madde komisyonda değiştirilerek kabul edilmiştir; gerekçe tasarı/teklif metnine aittir.