Toprakların Korunması ve Arazi Kullanımı
TKAK Madde 13 — Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı
Tarım arazilerinin amaç dışı kullanımı
Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri tarımsal üretim amacı dışında kullanılamaz. Ancak, alternatif alan bulunmaması ve Kurulun uygun görmesi şartıyla;
a) Savunmaya yönelik stratejik ihtiyaçlar,
b) Doğal afet sonrası ortaya çıkan geçici yerleşim yeri ihtiyacı,
c) Petrol ve doğal gaz arama ve işletme faaliyetleri,
ç) İlgili bakanlık tarafından kamu yararı kararı alınmış madencilik faaliyetleri,
d) Bakanlıklarca kamu yararı kararı alınmış plân ve yatırımlar,
e) (Ek: 31/1/2007-5578/3 md.) Kamu yararı gözetilerek yol altyapı ve üstyapısı faaliyetlerinde bulunacak yatırımlar,
f) (Ek: 26/3/2008-5751/1 md.) Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun talebi üzerine 20/2/2001 tarihli ve 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu uyarınca yenilenebilir enerji kaynak alanlarının kullanımı ile ilgili yatırımları,
g) (Ek: 26/3/2008-5751/1 md.) Jeotermal kaynaklı teknolojik sera yatırımları,
İçin bu arazilerin amaç dışı kullanım taleplerine, toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile Bakanlık tarafından izin verilebilir. (Ek cümle: 31/1/2007-5578/3 md.) Bakanlık bu yetkisini valiliklere devredebilir.
Mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri dışında kalan tarım arazileri; toprak koruma projelerine uyulması kaydı ile valilikler tarafından tarım dışı kullanımlara tahsis edilebilir.
Tarımsal amaçlı yapılar için, projesine uyulması şartıyla ihtiyaç duyulan miktarda her sınıf ve özellikteki tarım arazisi valilik izni ile kullanılır.
(Ek fıkra: 28/10/2020-7255/21 md.) İmar planlarında tarımsal niteliği korunacak alan olarak ayrılan yerler ile kamu yararı kararı alınarak tarım dışı amaçla kullanım izni verilen yerler, yeniden izin alınmaksızın bu amaç dışında kullanılamaz ve planlanamaz. (İptal ikinci cümle: Anayasa Mahkemesinin 5/4/2023 Tarihli ve E: 2020/103, K: 2023/68 Sayılı Kararı ile.)
Birinci fıkranın (c) ve (ç) bentleri kapsamında izin alan işletmeciler, faaliyetlerini çevre ve tarım arazilerine zarar vermeyecek şekilde yürütmekle ve kendilerine tahsis edilen yerleri tahsis süresi bitiminde eski vasfına getirmekle yükümlüdürler.
Bu madde kapsamında valiliklerce verilen kararlara yapılan itirazlar, Bakanlık tarafından değerlendirilerek karara bağlanır.
Tarım arazilerinin korunması ve amaç dışı kullanımına dair uygulamaların usûl ve esasları yönetmelikle düzenlenir.[7]
İçtihatlar
TKAK 13/11 karar · (d) bentleri
TKAK 13/1-d1 karar
Danıştay 10. Daire
E. 2021/2849 · K. 2022/1382 · 16.03.2022
Buna karşın, dava konusu alanda ilave imar planı yapılabilmesi için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 13. maddesinin 1. fıkrasının (d) bendi uyarınca İçişleri Bakanlığı tarafından 27/02/2013 tarihinde verilen kamu yararı kararının iptali istemiyle açılan ve temyizen Dairemizin E:2019/12182 sayılı dosyasında görülen davada; ... Bölge İdare Mahkemesi ... İdari Dava Dairesince dava konusu yer için alınan bilirkişi raporunda özetle; …
Madde geneli4 karar
Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu
E. 2022/1761 · K. 2023/1830 · 05.10.2023
İdare Mahkemesince 05/12/2018 tarihinde yapılan keşif sonucu, 3 ziraat yüksek mühendisi tarafından düzenlenen bilirkişi raporu dava konusu işlemin iptali yolunda verilen karara esas alınmışsa da, anılan bilirkişi raporunda, dava konusu taşınmazın marjinal tarım arazisi olduğu, 5403 sayılı Kanun'un 13. maddesi uyarınca mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazileri dışında kalan tarım arazilerinin toprak koruma projelerine uyulması kaydıyla valilikler tarafından tarım dışı kullanımlara tahsis edilebileceğinden bahisle, taşınmazın tarım dışı kullanımı için toprak koruma projesi hazırlatılması gerekmekte iken toprak koruma projesi bulunmadığı…
Danıştay 10. Daire
E. 2020/3958 · K. 2024/1791 · 06.05.2024
… Piyasası Kanunu'nun 12. maddesi ve 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu'nun 19. maddesi ile Enerji Piyasası Düzenleme Kuruluna, kamu yararına lüzum kararı alma yetkisi verildiğinin, EPDK tarafından 2942 sayılı Kamulaştırma Kanunu'na göre kamu yararı kararları yerine geçen lüzum kararlarının, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 13. maddesi gereğince istenen kamu yararı kararı olarak değerlendirilmesi gerektiğinin belirtilmesi üzerine, Enerji Piyasası Düzenleme Kurulunun ... tarih ve ...sayılı kararıyla; ... numaralı üretim lisansı kapsamında yer alan üretim ve yardımcı tesislerin kurulabilmesi için gerekli olan taşımazların, 6446 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu'nun 19.…
Danıştay 10. Daire
E. 2018/982 · K. 2022/4218 · 28.09.2022
… değerlendirilmesi sonucu tarım dışı kullanımı talep edilen kuru ve sulu mutlak tarım arazilerinin tarım dışı kullanımına izin verilmesine karar verildiği, dava konusu Bakanlık işleminde de, bahse konu arazilerin yerinde incelenmesi ile hazırlanan raporun ve eklerinin değerlendirilmesi sonucu, 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu'nun 13. maddesi gereğince yörede yapılan tarımsal faaliyetlere zarar verilmemesi için gerekli tedbirlerin alınması şartıyla, söz konusu 1.730.000 m² yüz ölçümlü arazinin tarım dışı amaçla kullanılmasının uygun görüldüğü
Danıştay 6. Daire
E. 2011/6103 · K. 2014/3563 · 06.05.2014
5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununun 13. maddesinde; mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, dikili tarım arazileri ile sulu tarım arazilerinin tarımsal üretim amacı dışında kullanılamayacağı, ancak, alternatif alan bulunmaması ve Kurulun uygun görmesi şartıyla; savunmaya yönelik stratejik ihtiyaçlar, doğal afet sonrası ortaya çıkan geçici yerleşim yeri ihtiyacı, petrol ve doğal gaz arama ve işletme faaliyetleri, ilgili bakanlık tarafından kamu yararı kararı alınmış madencilik faaliyetleri, bakanlıklarca kamu yararı kararı alınmış plân ve yatırımlar, kamu yararı gözetilerek yol altyapı ve üstyapısı faaliyetlerinde bulunacak yatırımlar, Enerji Piyasası Düzenleme…
Künyeler hukuk sitelerinin madde yazılarından ve resmî kaynakta madde aramasından toplandı, her biri resmî kaynakta doğrulandı; gösterilen kısım kararın resmî metninden alındı. Güncelleme: 2026-11-02. Atıftan önce tam metni okuyun.
Dipnotlar ve değişiklikler1
[7]30/4/2014 tarihli ve 6537 sayılı Kanunun 6 ncı maddesiyle bu fıkrada yer alan “tüzükle” ibaresi “yönetmelikle” şeklinde değiştirilmiştir.
Madde gerekçeleri5
İlk kabul gerekçesi
Teklif eden: Hükümet tasarısı (Bakanlar Kurulu)
Ekolojik ve toplumsal dengelerin oluşması ve milli ekonominin gelişmesinde önemli yeri olan mutlak tarım arazileri, özel ürün arazileri, orman ve mera arazilerinin korunarak amacına uygun kullanılması, ülkenin genel ihtiyaçları gözetilerek planlanması; kalkınmanın ve ulusal sorumluluk bilincinin kaçınılmaz bir gereğidir.
Doğal üretim kaynaklarının başında gelen toprak kaynaklarının miktarı yurdumuzda oldukça sınırlı olup bugün olduğu gibi gelecek nesillerin de gıda, yem, lif ve yenilenebilir enerji üretiminin yegane kaynağı ve teminatıdır. Son zamanlarda bu kaynaklar amaç dışı veya yanlış kullanılarak, çeşitli şekillerde kirlenip bozulmakta ve üretim ortamı olmaktan çıkmaktadır.
Alternatifler bulunmasına karşın yatırımcılar; ulaşım, haberleşme, düşük inşaat maliyeti, enerji gibi temel altyapı kolaylıklarının bulunması nedeniyle bitkisel üretim potansiyeli yüksek arazileri yatırım için tercih edebilmektedir. Böylece amaç dışı kullanılan bu araziler bir daha geri dönmeyecek şekilde bitkisel üretim kabiliyetini yitirmektedir.
Madde ile; amaç dışı kullanımların şartları ve amaç dışına çıkarmanın yöntemi belirtilmektedir.
Ayrıca arazi kullanımında izin verme yetkisi olan tüm birimlerin kanunen sorumlu oldukları yerler için arazi kullanımı ve gerekli olan yerlerde toprak koruma projesi olmadan tarım arazilerinin tarım dışı amaçlarla kullanılmasına izin veremeyecekleri hükme bağlanmaktadır.
Not: Madde komisyonda değiştirilerek kabul edilmiştir; gerekçe tasarı/teklif metnine aittir.
TBMM · S. Sayısı 878, 1/949 esas numaralı tasarının madde gerekçesi (madde 13)31/1/2007 tarihli ve 5578 sayılı Kanunun 3. maddesiyle yapılan değişikliğin gerekçesi
(Ek: 31/1/2007-5578/3 md.)
Yeni çerçeve madde 3 ile, bu kanunun 13 üncü maddesinde belirtilen yetkilerinin valiliklere devredilmesi suretiyle Bakanlığın yetkilerinin daha etkin ve verimli bir şekilde uygulanması sağlanmaya çalışılmıştır.
Not: 5557 sayılı Kanun Cumhurbaşkanınca 6 ncı maddesi bir daha görüşülmek üzere geri gönderilmiş, Türkiye Büyük Millet Meclisi Kanunu 5578 sayısıyla yeniden kabul etmiştir; bu madde 5557 sayılı Kanunun 3 inci maddesiyle aynıdır. Hüküm teklife Komisyonda önergeyle eklenmiştir; metin 5557 sayılı Kanunun komisyon raporundaki açıklamadır. (e) bendi Genel Kurulda eklenmiştir; komisyon raporundaki açıklama yalnız Bakanlık yetkisinin valiliklere devrine ilişkindir.
TBMM · S. Sayısı 1252, 5557 sayılı Kanunun Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu raporu (komisyonca eklenen hükmün açıklaması)26/3/2008 tarihli ve 5751 sayılı Kanunun 1. maddesiyle yapılan değişikliğin gerekçesi
(Ek: 26/3/2008-5751/1 md.)
Teklif eden: 4 milletvekilinin teklifi (TBMM teklif sayfası imza listesi)
Bu gerekçe birden çok maddedeki değişikliği birlikte açıklar (13. madde, GEÇİCİ 4. madde).
Anayasa Mahkemesi tarafından 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununun Geçici 1. maddesine ilişkin iptal davası nedeniyle verilen 22.12.2006 tarih E.2005/89 ve K.2006/120 numaralı kararda; bu maddede tarım arazisinin tarım dışı kullanımının tarımsal bütünlüğü bozmama ve hazırlanacak olan toprak koruma projesine uygun olma şartlarına bağlanmış olmasının, Anayasanın 45 inci maddesi ile devlete verilen tarım arazileri ile çayır ve meraların amaç dışı kullanılmasını ve tahribini önleme görevinin bir gereği olduğu belirtilmiştir.
31/1/2007 tarihi ve 5578 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun ile; 5403 sayılı Kanuna eklenen Geçici 3 üncü maddede de tarım arazilerinin amaç dışı kullanımına ilişkin olarak Geçici 1 inci madde ile benzer nitelikte bir düzenleme yapılmıştır. Ancak Geçici 3 üncü maddede, Geçici 1 inci maddeden farklı olarak tarımsal bütünlüğü bozmama şartı öngörülmemiştir. Nitekim Anayasa Mahkemesinin 19.2.2007 tarih ve E.2007/18 ve K.2007/9 sayılı yürütmeyi durdurma kararı ve 5578 sayılı Kanun ile 5403 sayılı Kanuna eklenen Geçici 3 üncü maddenin yürürlüğü, esas hakkında karar verilinceye kadar durdurulmuştur.
Bu düzenleme ile Anayasa Mahkemesi tarafından; 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanununun uygun görülen 1 inci maddesine uyum sağlanması amaçlanmıştır.
Diğer taraftan, 4628 sayılı Elektrik Piyasası Kanunu hükümleri gereğince hidroelektrik üretim tesislerinin rezervuar alanında bulunan Hazinenin özel mülkiyetindeki ve Devletin hüküm ve tasarrufu altındaki taşınmaz mallar için bedelsiz olarak kullanma izni verilebilmesini teminen, elektrik yatırımlarının kesintiye yol açmadan kısa sürede gerçekleştirilebilmesi için 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu ile 4342 sayılı Mera Kanunlarında değişiklik yapılması ihtiyacı doğmuştur.
Teklif bu amaçlarla hazırlanmıştır.
Not: Teklifin ayrı madde gerekçeleri yoktur; teklif tek bir gerekçeyle sunulmuştur ve metin bu gerekçenin tamamıdır. Satır sonu tirelemeleri birleştirilmiştir.
TBMM · S. Sayısı 111, 2/146 esas numaralı teklifin gerekçesi, s. 130/4/2014 tarihli ve 6537 sayılı Kanunun 6. maddesiyle yapılan değişikliğin gerekçesi
30/4/2014 tarihli ve 6537 sayılı Kanunun 6 ncı maddesiyle bu fıkrada yer alan “tüzükle” ibaresi “yönetmelikle” şeklinde değiştirilmiştir.
Teklif eden: Hükümet tasarısı (Bakanlar Kurulu)
Bu gerekçe birden çok maddedeki değişikliği birlikte açıklar (13. madde, 14. madde).
5403 sayılı Kanunun 13 üncü ve 14 üncü maddelerinin son fıkralarında yer alan "tüzükle'" ibaresi yerine "yönetmelikle" ibaresi getirilerek tüzüklerin yürürlüğe girmesi için geçirilen sürecin uzun olması ve günün ihtiyaçlarına göre düzenleme yapılması konusunda, yönetmelik ile düzenleme yapılmasının Kanunun uygulamasında daha işlevsel olacağı düşünülmektedir.
TBMM · S. Sayısı 564, 1/788 esas numaralı tasarının madde gerekçesi (madde 6), s. 1228/10/2020 tarihli ve 7255 sayılı Kanunun 21. maddesiyle yapılan değişikliğin gerekçesi
(Ek fıkra: 28/10/2020-7255/21 md.)
Teklif eden: 61 milletvekilinin teklifi (S. Sayısı 221 başlığı: ilk imza sahibi ve 60 milletvekili)
Madde ile tarım arazilerinin kullanımında tarımsal üretimin olumsuz etkilenmemesi, verimin azalmaması, izne konu alanların çevresindeki tarım arazilerinin korunması ve tarımsal amaçlı arazi kullanım planlarının etkin olarak uygulanabilmesi amacıyla, yerleşim alanlarının gelişim alanı ihtiyaçlarını karşılamak için izin verilerek planlanmış alanlar haricinde, imar planlarında tarımsal niteliği korunacak alan olarak ayrılan yerler ile kamu yararı kararı alınarak tarım dışı amaçla kullanım izni verilen yerlerin, bu amaç dışında kullanılabilmesi ve planlanabilmesi için yeniden izin alınması şartı getirilmektedir.
TBMM · S. Sayısı 221, 2/2985 esas numaralı teklifin madde gerekçesi (madde 20), s. 10Gösterilen metin mevcut konsolide metindir. Hukuki işlemden önce resmî kaynağı kontrol edin; bu uygulama hukuki görüş yerine geçmez.